از مفاهیم علمی تا تفکر جغرافیایی: واکاوی بازنمایی مؤلفه‌های تفکر جغرافیایی در کتاب‌های علوم‌تجربی دوره ابتدایی ایران
کد مقاله : 1270-NCSE6 (R1)
نویسندگان
علیرضا دویران *
گروه آموزشی جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889- 14665 تهران، ایران
چکیده مقاله
کتاب‌های علوم‌تجربی دوره ابتدایی، افزون بر انتقال مفاهیم علمی، ظرفیت‌هایی برای شکل‌گیری درک فضایی و فهم روابط میان انسان و محیط فراهم می‌کنند. پژوهش حاضر باهدف تحلیل چگونگی بازنمایی و سازمان‌یافتگی تفکر جغرافیایی در کتاب‌های علوم‌تجربی دوره ابتدایی ایران انجام شد. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای جهت‌دار بود. جامعه‌پژوهش شامل تمامی کتاب‌های علوم‌تجربی پایه‌های اول تا ششم در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ بود که به‌صورت تمام شماری بررسی شدند. واحد تحلیل، واحد معنایی دارای دلالت جغرافیایی در متن، تصاویر، فعالیت‌ها، پرسش‌ها، نمودارها و جدول‌های کتاب‌ها بود. چارچوب تحلیل شش مؤلفه مکان، فضا و روابط فضایی، مقیاس، الگو و پراکنش، فرایند و تغییر، و روابط انسان و محیط را در برگرفت. همچنین، سطح بازنمایی مؤلفه‌ها در سه سطح توصیفی، رابطه‌ای و تحلیلی - تبیینی بررسی شد. یافته‌ها نشان داد که بازنمایی تفکر جغرافیایی در کتاب‌های علوم‌تجربی، اگرچه به‌صورت صریح با عنوان جغرافیا ارائه نشده، از ظرفیت قابل‌توجهی برخوردار است. در پایه‌های پایین‌تر، بازنمایی بیشتر بر شناخت عینی محیط و عناصر طبیعی استوار است و در پایه‌های بالاتر، به سمت درک روابط میان پدیده‌ها، فرایندها و تعامل انسان و محیط حرکت می‌کند. در این میان، محیط طبیعی و روابط انسان و محیط برجستگی بیشتری دارند، درحالی‌که مقیاس، الگو و پراکنش و تحلیل صریح روابط فضایی کمتر موردتوجه قرار گرفته‌اند. در مجموع، روند محتوایی کتاب‌ها از شناخت محیط به‌سوی درک روابط، فرایندها و تعامل نظام‌های طبیعی و انسانی حرکت می‌کند.
کلیدواژه ها
تفکر جغرافیایی، علوم‌تجربی، دوره ابتدایی، تحلیل محتوا، مکان، روابط انسان و محیط
وضعیت: پذیرفته شده برای ارسال فایل های ارائه پوستر