بازنمایی مؤلفه‌های توسعه پایدار زیست‌محیطی در کتب درسی فارسی دورة اول ابتدایی: تحلیلی بر رویکردهای آموزش محیط زیست و سواد زیست‌محیطی
کد مقاله : 1428-NCSE6
نویسندگان
فاطمه خسروی *1، فرزانه دیمه کار حقیقی2
1دانشجو معلم
2استاد
چکیده مقاله
توسعه پایدار زیست‌محیطی مستلزم پرورش شهروندانی است که فراتر از دانش اولیه، دارای نگرش مسئولانه و مهارت‌های کنشگری زیست‌محیطی باشند. از این رو، برنامه‌های درسی دوره ابتدایی به عنوان بنیادی‌ترین بستر فرهنگ‌سازی، نقش حیاتی درشکل‌گیری سواد زیست‌محیطی ایفا می‌کنند. هدف پژوهش حاضر، تحلیل محتوای کتب فارسی دوره اول ابتدایی از منظر بازنمایی مؤلفه‌های توسعه پایدار زیست‌محیطی و شناسایی رویکرد حاکم بر آن‌هاست. روش پژوهش، توصیفی از نوع تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار است. جامعه آماری شامل تمامی متون، تصاویر، تمرین‌ها و فعالیت‌های کتب فارسی، نگارش و راهنمای معلم پایه‌های اول تا سوم ابتدایی (سال تحصیلی ۱۴۰۴–۱۴۰۵) بود که به شیوه تمام‌شماری بررسی شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، چک‌لیست محقق‌ساخته مبتنی بر ابعاد سه‌گانه سواد زیست‌محیطی (شناختی، عاطفی-نگرشی، و رفتاری-عملکردی) و مؤلفه‌های توسعه پایدار بود. داده‌ها باروش کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند و اعتبار آن‌ها از طریق درگیری طولانی‌مدت پژوهشگر، بازبینی همتایان و محاسبه ضریب توافق درون‌موضوعی (بالای ۰/۸۵) تأمین گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه مفاهیم طبیعت‌محور در کتب فارسی حضور دارند، اما توزیع آن‌ها دچار ناتوازنی ساختاری شدید است. بعد شناختی عمدتاً به اطلاعات توصیفی و ایستا (شناخت پدیده‌های طبیعی، رده‌بندی جانوران و زیستگاه‌ها) محدود شده و بعد عاطفی به احساس‌گرایی انفعالی و اخلاق موعظه‌ای سطحی تنزل یافته است. بعد رفتاری نیز صرفاً شامل رفتارهای فردی و ابتدایی (مانند تفکیک زباله و کاهش مصرف پلاستیک) است و فاقد دلالت‌های مشارکت جمعی، کنشگری شهروندی و مواجهه با بحران‌های واقعی محیطی است. این وضعیت نشان می‌دهد رویکرد حاکم، آموزش درباره محیط زیست است نه آموزش برای محیط زیست.
کلیدواژه ها
تحلیل محتوا، سواد زیست‌محیطی، توسعه پایدار، کتب فارسی دوره ابتدایی، آموزش برای محیط زیست.
وضعیت: پذیرفته شده برای ارسال فایل های ارائه پوستر